Nietoperze przejmują nocną zmianę. Lasy Państwowe pokazują ich sekrety

Po zmroku między drzewami zaczyna się polowanie, którego większość osób nawet nie zauważa. Nietoperze wykorzystują echolokację, tropią owady i szukają bezpiecznych kryjówek – także w miejscach przygotowanych przez leśników. W ramach akcji „Las do góry nogami” mieszkańcy Inowrocławia i całej Polski mogą bliżej poznać te objęte ochroną ssaki.

Lasy Państwowe organizują akcję edukacyjno-informacyjną już po raz trzeci. Wydarzenia związane z Międzynarodową Nocą Nietoperzy mogą odbywać się od 15 sierpnia do 13 września 2026 roku, a główna noc przypada z 29 na 30 sierpnia. W programach zaplanowano wieczorne spacery, wykłady, warsztaty, zajęcia terenowe i spotkania z chiropterologami. Podczas części wydarzeń uczestnicy będą mogli obserwować wyloty nietoperzy oraz słuchać przetworzonych przez detektory sygnałów echolokacyjnych.

• Jedyny ssak zdolny do aktywnego lotu poluje na owady
• Stare drzewa i ciemne trasy tworzą bezpieczne schronienie
• Zimowiska otrzymują dodatkową ochronę
• Nietoperz w mieszkaniu potrzebuje spokoju

Jedyny ssak zdolny do aktywnego lotu poluje na owady

Nietoperze wyróżniają się w świecie ssaków zdolnością do aktywnego lotu. Ich skrzydła powstały z przednich kończyn – błona lotna rozciąga się między mocno wydłużonymi palcami i biegnie wzdłuż boków ciała aż do tylnych nóg. Zwierzęta mają futro, rodzą żywe młode i karmią je mlekiem.

W Polsce odnotowano 28 gatunków nietoperzy. Wszystkie podlegają ochronie. Wśród nich są między innymi karlik malutki, mroczek późny, borowiec wielki, gacek brunatny, nocek rudy, nocek duży, mopek zachodni i podkowiec mały.

Krajowe gatunki są owadożerne. Zjadają komary, meszki, muchówki, ćmy i chrząszcze, w tym owady mogące szkodzić drzewostanom. Jedną nocą pojedynczy nietoperz może schwytać bardzo dużą liczbę drobnych ofiar, ograniczając ich liczebność bez udziału chemicznych środków ochrony.

Podczas lotu zwierzęta posługują się przede wszystkim echolokacją. Wysyłają ultradźwięki, a następnie analizują odbite fale. Pozwala im to ocenić położenie, odległość i wielkość przeszkody, a także kierunek jej ruchu.

Z tego powodu opowieści o nietoperzach wplątujących się we włosy nie mają podstaw. Jeśli zwierzę przelatuje blisko człowieka, najczęściej poluje na owady znajdujące się w pobliżu. Nietoperze nie żywią się krwią i nie atakują ludzi, jednak – jak każde dzikie zwierzę – mogą się bronić po schwytaniu. Nie należy ich dotykać.

Stare drzewa i ciemne trasy tworzą bezpieczne schronienie

Nietoperze nie budują gniazd. Wykorzystują dziuple, szczeliny pni, przestrzenie pod odstającą korą, jaskinie, piwnice, bunkry, strychy i wieże. Korzystają także ze skrzynek oraz innych sztucznych schronień montowanych przez człowieka.

Dla gatunków leśnych, takich jak mopek zachodni, szczególne znaczenie mają stare, zamierające i martwe drzewa. Wąskie szczeliny oraz odstająca kora zapewniają miejsce odpoczynku, a zwierzęta mogą w ciągu sezonu wielokrotnie zmieniać kryjówki. Ochrona nie ogranicza się więc do zachowania pojedynczej dziupli. Potrzebna jest większa sieć odpowiednich drzew.

Znaczenie mają także śródleśne zbiorniki wodne, polany, skraje drzewostanów, aleje i zadrzewienia łączące większe kompleksy leśne. Takie miejsca dostarczają pokarmu, pomagają w orientacji i wyznaczają trasy przemieszczania się.

Leśnicy zachowują drzewa dziuplaste, fragmenty starodrzewów, biogrupy pozostawiane do naturalnego rozpadu oraz martwe drewno. Tam, gdzie naturalnych kryjówek jest za mało, montują skrzynki z wąskim wlotem od dołu i szczelinowym wnętrzem przypominającym pęknięcie pnia. Takie konstrukcje uzupełniają ochronę, ale nie zastępują starych drzew.

Zagrożeniem może być również nadmiar sztucznego światła. Oświetlenie skierowane na wlot do kryjówki opóźnia wylot na żer, skraca czas zdobywania pokarmu i może ułatwiać drapieżnikom atak. Dlatego ochrona kolonii obejmuje nie tylko sam strych, piwnicę czy dziuplę, lecz także ciemne wloty, trasy przelotu, żerowiska i dostęp do wody.

Przy planowaniu remontu budynku, w którym mogą przebywać nietoperze, termin i sposób prac trzeba wcześniej skonsultować ze specjalistą. Samodzielne zamykanie wlotów albo usuwanie kolonii jest niedopuszczalne. Ograniczenie zbędnego oświetlenia i zachowanie starych drzew to działania, które można podjąć bezpośrednio w najbliższym otoczeniu.

Zimowiska otrzymują dodatkową ochronę

Zimą nietoperze zapadają w hibernację, ponieważ brakuje wtedy aktywnych owadów. Temperatura ich ciała spada, oddech i praca serca zwalniają, a organizm korzysta z tłuszczu zgromadzonego jesienią.

Każde niepotrzebne wybudzenie oznacza duży wydatek energii. Zwierzę musi ponownie ogrzać ciało, a kilkakrotne przerwanie hibernacji może pozbawić je zapasów niezbędnych do przetrwania zimy. Z tego powodu w zimowiskach nie wolno hałasować, świecić na zwierzęta ani próbować ich dotykać.

Lasy Państwowe zabezpieczają między innymi jaskinie, stare sztolnie, bunkry i inne podziemne obiekty. Przystosowywane są również piwnice, ziemianki oraz nieużywane elementy infrastruktury. Odpowiednie zamknięcia mają chronić nietoperze przed niepokojeniem, pozostawiając im swobodny przelot.

Na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Toruniu Nadleśnictwo Rytel przystosowało trzy ziemianki do potrzeb hibernujących zwierząt. Zamontowano tam panele hibernacyjne, ściany z cegły dziurawki i zbiorniki pomagające utrzymać właściwą wilgotność. Nadleśnictwo Solec Kujawski wykorzystało natomiast wybrane studzienki inspekcyjne nieużywanego rurociągu. W pobliżu ustawiono także schrony drewniane i trocinobetonowe oraz elementy edukacyjne.

Ochrona obejmuje również większe projekty. Program „LIFE Podkowiec Plus: powrót do lasu – ochrona siedlisk rozrodczych nietoperzy w ujęciu całościowym” jest prowadzony w Polsce, Czechach, Słowacji i Rumunii. W Polsce uczestniczą w nim Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody „pro Natura”, Lasy Państwowe, dziesięć nadleśnictw i cztery regionalne dyrekcje.

Projekt skupia się na podkowcu małym, nocku orzęsionym i nocku dużym. Przewidziano budowę około dziesięciu piętnastometrowych wież, w których będą panować różne warunki termiczne, a także sieć stu mniejszych leśnych chatek. Powstają również schronienia przejściowe i zimowiska.

Drugie przedsięwzięcie, „Nocne życie lasu”, dotyczy ochrony mopka zachodniego i włochatki, niewielkiej sowy leśnej. Obejmuje badania liczebności i rozmieszczenia gatunków, rozpoznawanie zagrożeń, montaż schronów, dostosowanie infrastruktury oraz sprawdzanie skuteczności podjętych działań. Zaplanowano też warsztaty dla uczniów, mieszkańców, specjalistów i pracowników instytucji zajmujących się ochroną przyrody.

Nietoperz w mieszkaniu potrzebuje spokoju

Jeśli nietoperz wleci do mieszkania, najlepiej zamknąć drzwi do pozostałych pomieszczeń, szeroko otworzyć okno, zgasić światło i pozwolić zwierzęciu samodzielnie wylecieć. Nie należy go gonić, strącać ani łapać gołymi rękami.

Gdy zwierzę usiądzie na ścianie lub firance, można przykryć je pudełkiem i wsunąć pod spód sztywny karton. Trzeba unikać bezpośredniego kontaktu. Osłabiony, ranny albo znaleziony zimą nietoperz wymaga pomocy specjalisty.

W razie ugryzienia lub zadrapania ranę należy dokładnie umyć wodą z mydłem i niezwłocznie skontaktować się z lekarzem. Dla mieszkańców Inowrocławia najważniejsze jest jedno: obserwacja z bezpiecznej odległości pomaga zwierzęciu, a próba samodzielnego chwytania może zaszkodzić zarówno człowiekowi, jak i nietoperzowi.

na podstawie: Powiat Inowrocławski.